30 sekund w pozycji to nie jest po prostu dłuższe 3 sekundy. W mózgu psa dzieje się wtedy coś zupełnie innego. Zrozumienie tego zmienia sposób, w jaki warto trenować czas trwania zachowania.

Zanim zaczniemy…

Mała uwaga dotycząca komendy „zostań”.

Większość profesjonalnych trenerów nie uczy jej jako osobnej komendy. Jeśli pies usłyszał „siad”, oczekuje się, że pozostanie w tej pozycji aż do momentu zwolnienia. W takim podejściu dodatkowe „zostań” jest po prostu zbędne, a jego nauka może prowadzić do niepotrzebnych nieporozumień.

Kiedy jednak większość osób mówi o ćwiczeniu komendy „zostań”, tak naprawdę ma na myśli coś innego:

Czas trwania zachowania

Jak długo pies potrafi utrzymać pozycję? I dlaczego w pewnym momencie wszystko się rozsypuje?

„Siad”, który rozpada się w najmniej odpowiednim momencie

Ćwiczycie „siad”.

W kuchni trzy sekundy? Bez problemu.

Pięć sekund? Świetnie.

Dziesięć? Nadal bezbłędnie.

Zaczynasz myśleć, że macie to opanowane.

Pewnego dnia postanawiasz wydłużyć czas.

Piętnaście sekund.

Dwadzieścia.

Dwadzieścia pięć…

I nagle pies po prostu wstaje.

Odchodzi.

Otrzepuje się, jakby chciał „zresetować” całe ćwiczenie. Albo wprawdzie zostaje na miejscu, ale widzisz, że coraz trudniej jest mu wytrzymać.

Najłatwiej byłoby uznać, że się znudził albo stwierdził, że dziś nie ma ochoty współpracować. W rzeczywistości obserwujesz proces fizjologiczny. Nie chodzi o posłuszeństwo, ale o to, jak mózg radzi sobie z pobudzeniem i samokontrolą.

Istnieje optymalny poziom pobudzenia. I jest znacznie węższy, niż się wydaje.

W latach 50. psycholog Donald Hebb opisał zależność, która do dziś stanowi jedną z podstaw nauki o uczeniu się. Związek między pobudzeniem a skutecznością działania nie jest prostą linią. Przypomina odwróconą literę U.

Zbyt niski poziom pobudzenia oznacza psa, który jest znudzony, wyłączony i niespecjalnie zainteresowany współpracą.

Zbyt wysoki prowadzi do zachowań impulsywnych, reaktywnych i chaotycznych. W takim stanie pies nie jest w stanie wykonywać spokojnych, precyzyjnych zachowań, nawet jeśli doskonale je zna.

Najlepsze warunki do nauki znajdują się pomiędzy tymi skrajnościami. Pies jest wtedy wystarczająco pobudzony, aby się angażować, ale jednocześnie na tyle spokojny, by podejmować świadome decyzje. I właśnie ten zakres jest znacznie mniejszy, niż większości z nas się wydaje.

Utrzymanie pozycji to aktywna praca

To właśnie dlatego trening czasu trwania zachowania jest tak wymagający. Pozostanie w pozycji nie jest biernym czekaniem. To zadanie wymagające ciągłej koncentracji i kontrolowania własnych impulsów. Każda sekunda kosztuje psa odrobinę wysiłku psychicznego.

A ten wysiłek stopniowo się kumuluje. Im dłużej pies pozostaje w pozycji, tym trudniej utrzymać optymalny poziom pobudzenia.

To, w którą stronę zacznie się ono przesuwać, zależy od sytuacji. Jeżeli wokół dużo się dzieje – są inne psy, nowe zapachy albo ruchliwe otoczenie – pobudzenie zwykle rośniem. Pies zaczyna się wiercić, napinać, coraz trudniej kontrolować własne zachowanie, aż w końcu przerywa ćwiczenie.

W spokojnym, cichym otoczeniu może wydarzyć się coś odwrotnego. Pobudzenie stopniowo spada. Zaangażowanie maleje. Pies nie tyle świadomie rezygnuje z ćwiczenia, ile powoli przestaje w nim uczestniczyć. Z zewnątrz może wyglądać, jakby nagle postanowił wstać. W rzeczywistości zadanie po prostu stało się dla niego zbyt trudne.

Pod powierzchnią dzieje się coś więcej

Nawet jeśli poziom pobudzenia pozostaje odpowiedni, długi czas utrzymywania pozycji wywiera jeszcze inny rodzaj presji.

Badania pokazują, że wcześniej wyuczone zachowania nigdy całkowicie nie znikają z pamięci. Stają się jedynie mniej dostępne, ponieważ zostały zastąpione przez nowe zachowania, które były częściej wzmacniane. Jednak w określonych warunkach potrafią ponownie się pojawić.

Zjawisko to nazywa się spontanicznym odnowieniem zachowania (spontaneous recovery). Co je wywołuje?

Między innymi upływ czasu oraz narastające obciążenie. Jeżeli kiedyś pies miał zwyczaj chodzić w kółko lub popiskiwać, zanim nauczył się spokojnie pozostawać w pozycji, te zachowania nadal istnieją w jego pamięci. Na co dzień wygrywa zachowanie nowsze, bo było wielokrotnie wzmacniane. Ale kiedy zadanie staje się coraz trudniejsze, utrzymanie nowego zachowania wymaga coraz większego wysiłku. I wtedy stare nawyki zaczynają wracać.

Dlatego tak często słyszymy:

Tak dobrze mu szło, a potem nagle wszystko się rozsypało.

To nie musi oznaczać cofnięcia się w treningu. Znacznie częściej oznacza, że cały system osiągnął granice swoich możliwości. To również tłumaczy, dlaczego wydłużenie czasu trwania zachowania tak łatwo przestaje działać, gdy dokładamy kolejne utrudnienia.

Jeżeli pies jest już blisko swojej granicy, a my dodamy jeszcze dystrakcje albo zwiększymy odległość, dokładamy kolejne wymagania do systemu, który i tak pracował na najwyższych obrotach.

Czas trwania zachowania to kwestia „kondycji”, nie tylko posłuszeństwa

Dobrym porównaniem jest trening fizyczny.

Nie oczekujemy, że osoba, która dopiero zaczęła biegać, bez przygotowania utrzyma szybkie tempo przez dziesięć minut. Budujemy wytrzymałość stopniowo. Wiemy również, że jednego dnia forma będzie lepsza, a innego gorsza. Wpływ mają sen, stres, zmęczenie czy ogólne samopoczucie.

Z czasem trwania zachowania u psa jest dokładnie tak samo. To umiejętność, którą rozwija się stopniowo. Zmienia się z dnia na dzień. Może chwilowo się pogorszyć, jeśli pies miał intensywny dzień albo jest bardziej pobudzony niż zwykle.

Dlatego pies, który bez problemu utrzymywał pozycję przez 30 sekund we wtorek, w czwartek może mieć trudność z 15 sekundami.

I to jest całkowicie normalne.

Czas trwania zachowania nie jest czymś, co raz „zaliczymy” i mamy na zawsze. To umiejętność, którą trzeba regularnie rozwijać i podtrzymywać.

Dlaczego właśnie tutaj większość planów treningowych zaczyna się sypać

Wielu opiekunów nawet nie zdaje sobie sprawy, że czas trwania zachowania jest osobną umiejętnością, którą należy trenować niezależnie od pozostałych elementów.

Typowy scenariusz wygląda tak:

W domu pies bez problemu utrzymuje pozycję przez 10 sekund.

Jedziecie do parku.

Prosisz o dokładnie to samo.

Nagle pies nie daje rady.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że „zapomniał” komendy.

W rzeczywistości zmieniły się jednocześnie aż trzy rzeczy.

• nowe miejsce,
• więcej dystrakcji,
• utrzymanie pozycji przez określony czas.

To trzy różne zmienne.

Jeżeli ćwiczenie się nie uda, tak naprawdę nie wiesz, która z nich była problemem. To dokładnie ta sama zasada, o której pisałem w pierwszym artykule dotyczącym rozproszeń. Każdy z elementów modelu 3D powinien być rozwijany osobno. Czas trwania zachowania nie jest tutaj wyjątkiem. Jeżeli zaczniemy zwiększać kilka parametrów jednocześnie, trening szybko zacznie sprawiać wrażenie losowego i nieprzewidywalnego. Pojawi się wrażenie, że pies „raz umie, raz nie”.

Najczęściej jednak problem nie leży w psie.

Po prostu jedna z umiejętności nie została jeszcze wystarczająco utrwalona i zaczyna ograniczać wszystkie pozostałe. Dodanie dystrakcji lub zwiększenie odległości, gdy czas trwania zachowania nie jest jeszcze stabilny, to jedna z najczęstszych przyczyn treningowej frustracji.

Nie dlatego, że metoda nie działa, po prostu przeskoczyliśmy jeden z etapów.

Jak skutecznie rozwijać czas trwania zachowania?

Najważniejsza zasada jest zaskakująco prosta. Traktuj czas trwania jako osobną umiejętność. Nie jako naturalne przedłużenie komendy „siad” czy „waruj”, ale jako oddzielny element treningu, który wymaga własnego planu.

Jest jeszcze jeden mniej oczywisty aspekt. Badania sugerują, że samokontrola korzysta ze wspólnych zasobów biologicznych, które mogą się stopniowo wyczerpywać podczas jednej sesji treningowej, a nawet w ciągu całego dnia.

W jednym z badań psy, które przed rozwiązaniem zadania musiały długo utrzymywać pozycję, znacznie szybciej rezygnowały z kolejnego zadania niż psy, które nie musiały wcześniej wykazywać się samokontrolą.

Podobne wyniki uzyskano wcześniej u ludzi.

Naukowcy nadal dyskutują nad dokładnym mechanizmem tego zjawiska, ale sam efekt jest dobrze udokumentowany. Zadania wymagające samokontroli sprawiają, że kolejne zadania wymagające samokontroli stają się trudniejsze. To oznacza, że kolejność ćwiczeń podczas treningu naprawdę ma znaczenie. Przerwy nie są stratą czasu.

Kilka praktycznych wskazówek

Jeżeli chcesz rozwijać czas trwania zachowania, warto pamiętać o kilku prostych zasadach.

• Zaczynaj krócej, niż wydaje ci się konieczne. Jeśli pies potrafi wytrzymać 10 sekund, ćwicz przez około 5.
• Wydłużaj czas małymi krokami. Dwie lub trzy sekundy różnicy są znacznie lepszym wyborem niż skok o kolejne dziesięć.
• Kończ ćwiczenie, zanim pies przerwie pozycję. Ostatnim doświadczeniem powinien być sukces, a nie niepowodzenie.
• Naucz się rozpoznawać pierwsze oznaki zmęczenia. Wiercenie się, zmiana ciężaru ciała czy napięcie mięśni często pojawiają się jeszcze przed zerwaniem pozycji. To właśnie wtedy warto zakończyć powtórzenie.

W przeciwnym razie nieświadomie uczymy psa, że najlepszym sposobem zakończenia ćwiczenia jest… samodzielne przerwanie pozycji.

Jeżeli jednego dnia idzie gorzej…

Nie zakładaj od razu, że pies zapomniał, czego się nauczył. Najpierw zadaj sobie kilka prostych pytań.

Czy dobrze spał?

Czy jest wyjątkowo gorąco?

Czy wcześniej miał intensywny spacer albo wymagający trening?

Czy przez większą część dnia musiał się mocno koncentrować?

Czas trwania zachowania jest wyjątkowo wrażliwy na ogólny stan organizmu. To całkowicie normalne, że pies, który we wtorek bez wysiłku utrzymywał pozycję przez 30 sekund, dwa dni później będzie miał trudność z połową tego czasu. Nie oznacza to cofnięcia w treningu.

Najważniejsze jest uczciwe spojrzenie na to, gdzie pies znajduje się dzisiaj, zamiast oczekiwania, że zawsze będzie prezentował poziom z najlepszego treningu.

W następnym artykule: Odległość

Poznaliśmy już dwa elementy modelu 3D: dystrakcje i czas trwania zachowania.

Pozostał trzeci: Odległość.

To właśnie ona najczęściej zaskakuje opiekunów. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że chodzi jedynie o kilka dodatkowych metrów. W rzeczywistości uruchamia znacznie głębsze mechanizmy związane z więzią między psem i opiekunem.

Dlatego zwiększanie odległości okazuje się jednym z najbardziej wymagających elementów treningu. O tym właśnie będzie kolejny artykuł.

Badania wykorzystane w tym artykule

Nie oczekuję, że wszyscy będą chcieli czytać oryginalne prace, ale uważam, że warto wiedzieć, że to, o czym piszę, ma solidne podstawy naukowe. Oto źródła:

HEBB DO. Drives and the C.N.S. (conceptual nervous system). Psychol Rev. 1955 Jul;62(4):243-54. doi: 10.1037/h0041823. PMID: 14395368.

Bouton ME. Context and behavioral processes in extinction. Learn Mem. 2004 Sep-Oct;11(5):485-94. doi: 10.1101/lm.78804. PMID: 15466298.

Delamater AR, Westbrook RF. Psychological and neural mechanisms of experimental extinction: a selective review. Neurobiol Learn Mem. 2014 Feb;108:38-51. doi: 10.1016/j.nlm.2013.09.016. Epub 2013 Oct 6. PMID: 24104049; PMCID: PMC3946186.

Thrailkill EA. Partial reinforcement extinction and omission effects in the elimination and recovery of discriminated operant behavior. J Exp Psychol Anim Learn Cogn. 2023 Jul;49(3):194-207. doi: 10.1037/xan0000354. Epub 2023 Jun 1. PMID: 37261748; PMCID: PMC10524675.

Miller, H. C., Pattison, K. F., DeWall, C. N., Rayburn-Reeves, R., & Zentall, T. R. (2010). Self-Control Without a “Self”?: Common Self-Control Processes in Humans and Dogs: Common Self-Control Processes in Humans and Dogs. Psychological Science, 21(4), 534-538.

Leonardi RJ, Vick SJ, Dufour V. Waiting for more: the performance of domestic dogs (Canis familiaris) on exchange tasks. Anim Cogn. 2012 Jan;15(1):107-20. doi: 10.1007/s10071-011-0437-y. Epub 2011 Jul 16. PMID: 21769501.