Odległość to ostatni z trzech elementów modelu 3D – i jednocześnie ten najbardziej związany z emocjami. Gdy robisz krok od swojego psa, w jego układzie nerwowym aktywuje się mechanizm, który nie ma nic wspólnego z komendami, których go uczyłeś.

Pies, który wykonuje komendę… dopóki się nie ruszysz

Ćwiczycie pozostawanie w pozycji.

Wszystko wygląda świetnie.

Pies zostaje, kiedy się poruszasz.

Kiedy odwracasz wzrok.

Nawet wtedy, gdy obok przejdzie kot.

Masz wrażenie, że komenda jest już naprawdę dobrze opanowana.

Robisz więc jeden krok do tyłu.

I wtedy zauważasz coś subtelnego.

Pies przenosi ciężar ciała.

Porusza uszami.

Spogląda za tobą.

Albo po prostu wstaje, jakby pozostanie w pozycji od początku było tylko luźną sugestią.

Wracasz bliżej.

Pies znowu się uspokaja.

Oddalasz się ponownie.

I historia się powtarza.

Najłatwiej byłoby uznać, że trzeba po prostu jeszcze poćwiczyć komendę. Ale problem leży znacznie głębiej. Oddalając się od psa, nie zmieniasz jedynie odległości między wami. Uruchamiasz jeden z najważniejszych mechanizmów jego układu nerwowego: System przywiązania.

Twój pies jest przywiązany do ciebie podobnie jak dziecko do rodzica

Pod koniec lat 60. psycholożka rozwojowa Mary Ainsworth opracowała eksperyment znany jako Strange Situation Test. Chciała sprawdzić, jak małe dzieci reagują na chwilowe rozstanie z opiekunem.

Schemat był prosty. Dziecko wraz z rodzicem wchodziło do nieznanego pomieszczenia. Pojawiała się obca osoba. Następnie rodzic wychodził. Naukowcy obserwowali zachowanie dziecka. To badanie stało się jednym z fundamentów współczesnej psychologii rozwojowej.

Dzieci z bezpiecznym stylem przywiązania wykorzystywały obecność rodzica jako bezpieczną bazę. Swobodnie eksplorowały otoczenie. Niepokoiły się, gdy rodzic wychodził. Po jego powrocie szybko odzyskiwały poczucie bezpieczeństwa i wracały do poznawania świata.

Kilkadziesiąt lat później naukowcy przeprowadzili bardzo podobny eksperyment z udziałem psów. Przebadano 51 par pies–opiekun, wykorzystując zmodyfikowaną wersję testu Ainsworth. Wyniki okazały się zaskakująco podobne.

Psy również chętniej eksplorowały otoczenie, gdy obecny był opiekun. Odczuwając rozłąkę, wykazywały oznaki stresu. Po ponownym spotkaniu aktywnie szukały kontaktu z właścicielem i uspokajały się znacznie szybciej niż wtedy, gdy próbowała je pocieszyć obca osoba.

Około 60% psów wykazuje bezpieczny styl przywiązania – niemal taki sam odsetek, jaki Ainsworth obserwowała u dzieci. To pokazuje, że więź między psem a opiekunem to coś znacznie więcej niż sympatia czy przyzwyczajenie. Jej biologiczne podstawy są zaskakująco podobne do relacji między dzieckiem a rodzicem.

Co więcej, badania wskazują, że jednym z najważniejszych czynników wpływających na styl przywiązania psa jest wrażliwość opiekuna – czyli to, jak dobrze odczytuje sygnały wysyłane przez psa i jak konsekwentnie na nie reaguje. Dlatego pies, który ma trudność z pozostaniem w miejscu, gdy się oddalasz, nie dramatyzuje ani nie jest uparty. Reaguje dokładnie tak, jak ewolucja zaprogramowała zwierzę społeczne, które polega na obecności swoich bliskich.

Odległość to nie tylko metry

Zmiana miejsca treningu obciąża przede wszystkim pamięć. Pies musi odtworzyć zachowanie w nowym kontekście. Wydłużenie czasu trwania zachowania zwiększa obciążenie poznawcze i wymaga coraz większej samokontroli.

Odległość działa inaczej. Jest silnie związana z emocjami. Każdy krok, który robisz do tyłu, w niewielkim stopniu aktywuje system przywiązania. Z perspektywy psa pojawiają się pytania, których nawet nie jesteśmy świadomi.

Czy mój człowiek nadal tu jest?

Czy wróci?

Jak daleko może odejść?

Badania pokazują, że obecność opiekuna działa jak bezpieczna baza. Kiedy jesteś blisko, pies chętniej eksploruje otoczenie. Lepiej radzi sobie z nowymi sytuacjami. Szybciej wraca do równowagi po stresujących wydarzeniach. Gdy zaczynasz się oddalać, ten efekt stopniowo słabnie.

Uwaga psa coraz mniej koncentruje się na wykonywanym zadaniu, a coraz bardziej na monitorowaniu tego, gdzie jesteś. To właśnie dlatego trening odległości często wydaje się tak tajemniczy.

Pies bez problemu zostaje w pozycji z odległości jednego metra.

Dwóch.

Trzech.

A przy czwartym nagle wszystko zaczyna się rozsypywać.

Czasem wygląda to jak niepokój. Czasem jak utrata koncentracji. Czasem jak cicha decyzja, że pozostanie w pozycji przestało być obowiązkowe.

Najczęściej jednak pies po prostu przekroczył granicę, przy której system przywiązania zaczyna skutecznie konkurować z wyuczonym zachowaniem.

Twój pies wie, czy go widzisz

Na tym jednak odległość się nie kończy. Badania nad poznaniem społecznym psów pokazują coś, co dla wielu opiekunów jest jednocześnie zabawne i zaskakujące.

Psy zwracają uwagę na to, czy człowiek może je obserwować.

W eksperymentach, w których zabroniono im zabierać jedzenie, znacznie częściej łamały zakaz wtedy, gdy człowiek wyszedł z pomieszczenia, odwrócił się plecami albo zamknął oczy. Nie oznacza to, że próbują nas oszukać. Świadczy to raczej o bardzo rozwiniętym poznaniu społecznym. Psy rozumieją, że konsekwencje ich zachowania zależą od tego, czy są obserwowane.

Dlatego podczas treningu odległości nie zmienia się wyłącznie liczba metrów między tobą a psem. Zmienia się również to, czy pies ma z tobą kontakt wzrokowy. I właśnie dlatego te dwa elementy warto traktować jako dwie osobne zmienne.

Pies, który zostaje w pozycji pięć metrów od ciebie, kiedy nadal cię widzi, wykonuje zupełnie inne zadanie niż pies pozostający za zamkniętymi drzwiami.

Jak bezpieczne przywiązanie pomaga w treningu

Badania nad przywiązaniem nie tylko wyjaśniają, dlaczego odległość jest trudna. Pokazują również, co sprawia, że staje się łatwiejsza. Psy z bezpiecznym stylem przywiązania znacznie lepiej radzą sobie w nowych i umiarkowanie stresujących sytuacjach. Szybciej odzyskują równowagę po niepewności. Lepiej tolerują zmiany. I nawet wtedy, gdy zadanie staje się trudniejsze, pozostają bardziej skupione na sygnałach wysyłanych przez opiekuna.

Fundament treningu odległości powstaje na długo przed rozpoczęciem ćwiczeń. Budujesz go każdego dnia.

Kiedy wracasz do psa.

Kiedy pomagasz mu odnaleźć się w nowej sytuacji.

Kiedy reagujesz na jego niepewność.

Kiedy twoja obecność konsekwentnie oznacza bezpieczeństwo.

Pies, który ufa, że wrócisz. Który wie, że oddalenie jest tylko chwilowe. Który ma pewność, że nadal zwracasz na niego uwagę, nawet z większej odległości. Taki pies znacznie rzadziej będzie odczuwał konflikt między potrzebą podążania za opiekunem a wykonaniem wyuczonej komendy.

Jak trenować odległość?

Podobnie jak w przypadku czasu trwania zachowania, zwiększaj odległość stopniowo. Każdy kolejny krok powinien być dla psa łatwy do wykonania. Celem jest pozostanie poniżej granicy, przy której system przywiązania zaczyna utrudniać wykonanie zadania.

Ta granica jest inna dla każdego psa. Co więcej, może zmieniać się nawet z dnia na dzień. Warto również pamiętać, że odległość i kontakt wzrokowy to dwie różne umiejętności.

Najpierw ucz psa pozostawania w pozycji, kiedy nadal cię widzi. Dopiero później stopniowo wprowadzaj krótkie momenty, w których znikasz z pola widzenia. Pozostawanie za drzwiami lub za rogiem to zupełnie nowe ćwiczenie.

Zacznij od jednej lub dwóch sekund.

Dopiero potem wydłużaj ten czas.

Wracaj do psa, zanim zdecyduje się przerwać pozycję.

To jeden z najczęstszych błędów podczas treningu odległości.

Opiekun czeka. Pies w końcu wstaje i dopiero wtedy człowiek wraca. Problem polega na tym, że w ten sporób przerwanie komendy zostało nagrodzone.

Jeżeli natomiast wrócisz, zanim pies się poruszy, wzmacniasz dokładnie to zachowanie, którego oczekujesz. Jeśli masz wątpliwości, czy wrócić już teraz czy jeszcze chwilę poczekać… W większości przypadków lepiej wrócić odrobinę za wcześnie niż sekundę za późno.

Dystrakcje. Czas trwania. Odległość.

Trzy zmienne. Trzy różne mechanizmy. Trzy różne powody, dla których trening może się nie udać. Pod wszystkimi kryje się jednak to samo. Układ nerwowy psa działa dokładnie tak, jak został zaprojektowany przez ewolucję. To kontekst decyduje, które wspomnienia są najłatwiej dostępne. To obciążenie poznawcze określa, jak długo pies jest w stanie utrzymać zachowanie. A system przywiązania wpływa na wszystko, co dzieje się wtedy, gdy oddalasz się od swojego psa.

Kiedy zrozumiesz te mechanizmy, trening przestaje polegać na prostym powtarzaniu ćwiczeń.

Zamiast myśleć:

„Musimy więcej trenować.”

zaczynasz zadawać inne pytanie.

„Który element nie został jeszcze wystarczająco zbudowany?”

To właśnie wtedy trening staje się bardziej świadomy, bardziej precyzyjny i znacznie skuteczniejszy.

Badania wykorzystane w tym artykule

Nie oczekuję, że wszyscy będą chcieli czytać oryginalne prace, ale uważam, że warto wiedzieć, że to, o czym piszę, ma solidne podstawy naukowe. Oto źródła:

Horn L, Huber L, Range F. The importance of the secure base effect for domestic dogs – evidence from a manipulative problem-solving task. PLoS One. 2013 May 29;8(5):e65296. doi: 10.1371/journal.pone.0065296. PMID: 23734243.

Gácsi M, Topál J, Miklósi Á, Dóka A, Csányi V. Attachment behavior of adult dogs (Canis familiaris) living at rescue centers: forming new bonds. J Comp Psychol. 2001 Dec;115(4):423-431. doi: 10.1037/0735-7036.115.4.423. PMID: 11824906.

Topál J, Miklósi A, Csányi V, Dóka A. Attachment behavior in dogs (Canis familiaris): a new application of Ainsworth’s (1969) Strange Situation Test. J Comp Psychol. 1998 Sep;112(3):219-29. doi: 10.1037/0735-7036.112.3.219. PMID: 9770312.

Palmer R, Custance D. A counterbalanced version of Ainsworth’s Strange Situation Procedure reveals secure-base effects in dog–human relationships. Applied Animal Behaviour Science. 2008;109:306-319. doi: 10.1016/j.applanim.2007.04.002.

Kaminski J, Bräuer J, Call J, Tomasello M. Domestic dogs are sensitive to a human’s perspective. Behaviour. 2009;146:979-998. doi: 10.1163/156853908X395530.

Call J, Bräuer J, Kaminski J, Tomasello M. Domestic dogs (Canis familiaris) are sensitive to the attentional state of humans. J Comp Psychol. 2003 Sep;117(3):257-63. doi: 10.1037/0735-7036.117.3.257. PMID: 14498801.